Loading

Kök Hücre Nedir? Kök Hücre Çeşitleri Nelerdir?

Kök Hücre Nedir? Türleri Nelerdir ve Hangi Hastalıklarda Kullanılır?

Embriyonik Kök Hücre

Farklılaşmamış, sayıları sürekli sabit kalan, kendini yenileyebilen(self-renewal) ve özelleşmiş hücrelere farklılaşabilen hücrelere genel olarak kök hücreler denir.

Kök hücreler uygun çevreye yerleşip çoğalabilirler ayrıca kendini yenileme ve sürdürme özelliğine de sahiplerdir. Bir hasar oluşumunda yeni doku oluşturma ve onarımını sağlama diğer özelliklerinden biridir. 

Normal vücut hücrelerine kıyasla kök hücreler, neredeyse sonsuza dek bölünme ve çoğalma yeteneğine sahiplerdir. Bir görev yapmak üzere özelleşmemiş olmaları ve diğer özelleşmiş hücrelere dönüşebilme yetenekleri de tıbbi araştırmalar için kök hücrelerin kullanılmasını sağlamıştır.

Kök Hücrelerin Yetkinliği

Yetkinlik: Özelleşmiş hücre tiplerine farklılaşabilme yetisidir.

Beş grup altında incelenir:

Totipotent (Omnipotent): Tam bir bireyi verebilecek kapasitede olan hücrelerdir. Zigot örnek verilebilir.

Pluripotent: Yaklaşık 200 hücreyi verebilen hücrelerdir. Üç germ tabasından (Endoderm, Mezoderm, Ektoderm) türevlenmişlerdir.

Multipotent: Belirli bir miktar hücreye farklışabilirler.

Oligopotent: Lenfoid ya da miyeloid kök hücreler gibi sadece birkaç hücre tipine dönüşebilirler.

Unipotent: Hücreler sadece bir hücre tipini yani kendilerini üretebilirler.

Sperm ve yumurta döllendikten sonraki ilk 4 gün içerisinde hücrelerin her biri totipotent hücrelerdir. Her bir hücre ayrı bir organizma oluşturabilir. Anne karnında ilk 4 gün içerisinde herhangi bir nedenle hücreler ayrılacak olursalar, her hücre kendi başına büyüyerek ayrı bir insanı meydana getirir. Genetik açıdan aynı olan bu kişilere "tek yumurta ikizi" diyoruz.

      

 

Kök Hücre Türleri

Embriyonik Kök Hücreler (Embriyonik Stem Cell)

Embriyonik kök hücre hatları, embriyonun blastokist ya da morulanın daha erken evrelerinde elde edilen kültürlerdir. Pluripotent olan bu hücreler embriyo, fetüs veya göbek kordununda bulunur. Farklılaşma potansiyeli oldukça yüksektir.

Yetişkin Kök Hücresi (Adult Stem Cell)

Somatik(vücut) kök hücreleri olarak da bilinirler. Kalp, beyin, böbrek gibi gelişmiş dokularda bulunurlar. Çoğu yetişkin kök hücresi multipotenttir. Kemik iliği, azı dişi kökü ve yap dokusu da yetişin kök hücre kaynaklarıdır. Hastalık, yaralanma, aşınma gibi hasar gören hücrelerin yenilenmesi için gereklidirler.

Hematopoetik Kök Hücreler (Hematopoietic Stem Cell)

Tüm kan dokusunu oluşturabilirler. En önemli kaynakları ise kemik iliği, çevre kanı kök hücreleri, kordon kanı kök hücrelerdir. İlk keşfedilen, en iyi tanımlanan ve klinikte başarıyla kullanılan hücre olma özelliği taşırlar. 

Hematopoetik Kök Hücreleri 1957 yılında ilk defa Lösemili bir hastada başarı ile uygulanmıştır. Bu başarı 1990 yılında Nobel'e layık görüldü.

Mezenkimal Kök Hücreler (Mesenchymal Stem Cell)

Hazır kök hücre kaynakları olarak yetişkinlerde bulunurlar. Kemik iliği, yağ dokusu, tendonlar, plasenta, kordon kanı ve dişten temin edilebilirler. yaşam süreleri sınırlı olsa da koloni oluşturma ve kendilerini yenileme yetenekleri vardır.

Uyarılmış Pluripotent Kök Hücreler (Induced Pluripotent Stem Cell)

Yeniden programlanan farklılaşmış hücrelerdir. Bu programlama sayesinde kök hücre benzeri bir duruma getirilirler. Bu hücreler laboratuvar ortamında hastanın kendi hücreleri yeniden programlanarak yaratılır. Yağ, deri ve fibroblast (bağ dokusu hücreleri) gibi kolay temin edilebilen hücrelerden seçilirler.

Kanser Kök Hücreleri (Cancer Stem Cell)

Bu hücreler kanser kitlesi içinde bulunup kök hücre gibi davranırlar. Tümör oluşumu, gelişimi ve tümör metastazından sorumlu oldukları düşünülmektedir. 

*Kanser Kök Hücre Hipotezi ilk olarak 1983 yılında Mackillop tarafından ortaya atılmıştır. 

Yapılan çalışmalarda kanser kök hücrelerinin birçok kanser türünde varlığı gösterilmiştir. Ve bu kök hücreler diğer tümör hücrelerinden yüzey belirteçlerinin farklılığı açısından ayırt edilebilirler.

Kök Hücre ve Hastalıkların Tedavisi

                                                                      

Kök hücre hatları oluşturulduktan sonra kök hücrelerdeki spesifik genler tanımlanır ve ifadeleri gerçekleştirilir. Bunlardan istenilen farklılaşmış kök hücreler oluşturulur. Bu yöntem piyasaya yeni ilaçlar getirmekten ziyade büyük miktarda zaman ve maddi kazanç sağlar.

Kemik iliği nakli:  Lösemi tedavisinde kullanılan bir yöntemdir. Mevcut kemik iliği radyasyon veya kemoterapi ile tahrip edilerek donör kemik iliği hastaya enjekte edilir. Ayrıca hastanın yeni kemik iliğini reddetmesini önlemek için bağışıklık baskılayıcı ilaç alması gerekmektedir.

Kalp damar ve akciğer hastalıkları: Kardiyovasküler öncü hücreler embriyonik kök hücrelerden elde edilebilmektedir. Kalp yetmezliği olan farelere enjekte edilen kök hücrelerinden sonra fareler, daha iyi kalp fonksiyonu ve kan akışı göstermişlerdir. 

Sinir sistemi hastalıklar: Sinir kök hücreleri de insan embriyonik kök hücrelerinden elde edilmiştir. Yapılan bir araştırmaya göre inme inmiş farelere kök hücreler enjekte edilmiş ve iyileşme görüldüğü rapor edilmiştir. Benzer şekilde insanda da tedavi amaçlı kullanımı düşünülmektedir. Ayrıca Parkinson hastalığının tedavisinde de ışık olabilecek dopamin salgılayan kök hücrelerinin elde edildiği bildirilmiştir.

Benzer şekillerde kök hücreler kas ve iskelet sistemi hastalıklarında ve endokrin sistemi hastalıklarında araştırma konusu olmaya devam etmektedir. Gelecekte birçok hastalık için umut vaat eden fakat yine de uygulamalarının olası riskleri olan bir hücre çeşididir. Bazı kök hücreleri laboratuvar ortamında manipüle etmek zordur ayrıca doku uyuşmazlıkları meydana gelebilir. veya çoğalmaları kontrol altına alınamazsa kanser oluşturma riski oluşabilir. Kök hücre teknolojisi bazı hastalıklar için insan üzerinde denenmemiş olmasından dolayı sonuçları tam olarak kestirilememektedir. Bütün bunlara rağmen kök hücre ve teknolojisi alanında atılan her adım bizi heyecanlandırmaya devam etmektedir.

Gülşah Toyran
Yazar

1997 Bursa doğumlu. Moleküler Biyoloji ve Genetik mezunu.


Yorum Yap

E-Posta adresiniz yayınlanmayacaktır.

ya da üye olmadan yorum yap ve onaylanmasını bekle.
ÜST