OLMAYAN AĞACIN ORTA ÇAPI NEDİR?
Çalışma yerimizin çok güzel bir kütüphanesi vardı. Orada kitap karıştırmaya, yeni gelen meslek kitaplarına ve araştırmalara göz atmaya doyamazdım. Çok sevdiğim bir arkadaşım elinde bir yazı ile geldi ve yerinde yoktun, yine mi buradasın anlamına bir bakış atarak “Ne diyor bu yazı kardeşim, biz kendi araştırmalarımıza zor yetişiyoruz, şimdi de mahkemelerden, Yargıtay’dan evrak gelmeye başladı” diyerek konuya girdi.
Bir ceza dosyası nedeniyle, dosyaya konu ağacın orta çapını soruyormuş Yargıtay. “Ağaç ortada yok, ağacın cinsi de belli değil, ben neyi hesaplayıp da ne bildireceğim” diye dertleniyordu rahmetli arkadaşım. Yardım istemeye bana gelmesinin nedenini de anlıyordum. Ben taşrada birkaç yıl görev yaptığım için bu konularda kesin bilgim vardır diye düşünüyordu.
Haklıydı; benzer sorularla ben de karşı karşıya gelmiştim bir zamanlar. Bana göre olay şöyle gelişmiş olabilir: Kaçak kesim yapan vatandaş kendine uygun bir ağacı devirip, tomruklara ayırıp arabasına yükledikten sonra olay yerinden uzaklaşmıştır. Daha sonra köy kahvesindeki fısıltılardan olayı kimin, nerede ne yaptığını öğrenen orman muhafaza memuru da doğruca ağacın kütüğünü bulmuş, bir tutanak hazırlamış, sanığın adını ve soyadını yazarak işi resmiyete dökmüştür. “Sorumluluk bölgemde denetim gezisi yaparken rastladığım yeni kesik kütüğün cinsi şudur, kütük çapı şu kadardır, kayıtlarımıza göre hacmi de şu kadar gelmektedir” diyerek sanığın kimliğini de eklemiştir.
Günler, hatta aylar sonra da mahkeme kararını vermiş; ancak Yargıtay’da incelenen karar bir noktadan bozulmuştur. Hacim ölçüsü hangi çapa göre yapılmıştır? Yargıtay içtihatlarında çap terimi “Orta Çap” olarak benimsenmiştir. Hacmin, orta çap ölçümü esas alınarak yapılıp yapılmadığı kesinlikle belirtilmelidir karara esas olması için.
Yargıtay çok haklıdır; ama ağacın orta çapını ölçmek için kesim sırasında muhafaza memurunun orada olması gerekmektedir. Böyle bir durum yoktur; çünkü memur o anda başka bir yörede çalışma yapmaktadır.
Öyleyse şimdi Yargıtay’a, onların deyişi ile “Fenni usullere uygun olarak” nasıl bir yanıt verilmelidir. Devlet işleri aksamamalıdır. Durum önemli olduğuna göre vakit geçirmeden işe bizim başlamamız gerekir.
İş bizlere düşmüştü. Bu sorulara ben de çok yanıt vermiştim; ama bu süreğen sorunu kesin sonuçlarla artık bizim çözmemiz gerekiyordu.
Yargı organları, ne kütük çapını ne de göğüs çapını benimsiyordu. Tutanakların içinde “Orta çap”a göre değerlendirme yapıldığı belirtilirse bu tür bilgi istemelere ve yazışmalara gerek kalmayacaktı. Kalmayacaktı ama, ağaç ortada yoktu ki…Tutanağı düzenleyen görevli, düzgün bir iş yapmış; mevcut planların çizelgelerinden faydalanıp kesilip götürülen ağacın hacmini doğru olarak belirtmişti.
Görev yaptığımız Ormancılık Araştırma Enstitüsü’nde konuyu ele aldık. Yargıtay’ın sorusu kendisine havale edilen rahmetli arkadaşımız elindeki daha önce yapılmış binlerce ölçümden örnekler alarak hepimizi seferber etti. Ülkemizde yaygın olan göknar, sarıçam, kızılçam, karaçam, ladin ve kayın gibi 6 ağacın kütük çaplarıyla göğüs çapları bağıntısının – çok ince ve çok kalın çaplar dışında- büyük ayrılıklar göstermediği saptandı. Yüzlerce denetimden sonra kesin olarak anlaşıldı ki; ağacın orta çapı, kütük çapının tam yarısıydı. Bu zaten hemşehrimiz Thales’ten bu yana biliniyordu. Her oran ve orantıda yardıma koşan Miletli (Aydın Didim yöresi) Thales yine imdadımıza yetişmişti.
Biz ormancılar olarak canlı ağacı belirgin bir noktadan; ağaç kökünden göğüs düzeyine kadar olan yükseklikteki (1,3 m.) çapı ölçer değerlendirmelerimizi buna dayanarak yaparız. Hacim hesapları yapılırken, ağaç boyu, orta çap ve
benzeri yan bilgiler de değerlendirmeye kendiliğinden girer. Kütük çapının ölçümünde de toprak düzeyinden en fazla 30 cm. yükseklikten 2 ayrı ölçüm
yapıp ortalaması alınmalıdır. Kaçak kesim yapanlar baltayı rahat kullanabilmek için çoğu kez ağacı yukarlardan keserler. Bu durumda kütük çapı ölçüsü yine topraktan 30 cm. yükseklikten alınmalıdır.
Sırası gelmişken buraya tarihi bir konuyu, teknik ormancılığın başlama zamanı olarak eklemek gerekir. 24 Temmuz 1840 tarihli Padişah iradesiyle onaylanarak, yürürlüğe giren Orman Nizamnamesinde ( 1 )
“Reis ve korucular ormanlardan kesilecek ağaçlara dikkat edip nizamnameye göre kestirmelidir. Ağaçların kökleri kesilmemeli veya sökülüp çıkarılmamalı, KESİMLER YER SEVİYESİNDEN OLMALIDIR.. Genç ağaçlar kesilmemeli ve özellikle kereste ve odun için ayrılan yerlere hayvan sokulmamalı, taze ağaçlar hayvanlara yem ettirilmemelidir.” Denilirken benzer sorunların bugün de sürüp gitmesi bizleri üzmektedir.
Yargıtay’ın bu sorununa meslektaş açısından kolaylık getirmek, mahkemeler ve benzer kurumlara tartışma hazırlamamak için Araştırma Bültenimizin bir iki sayısını bu konuya ayırmıştık. Halep orada ise, Thales buradaydı. Kütük çapınının yarısını alırsak orta çapı; orta çapı 1,6 ile çarparsak göğüs çapını bulabiliyorduk. Göğüs çapı biz ormancılar için çok önemliydi; çünkü hacim hesaplarken tek dayanağımız bu idi. Ağaçların cinsine göre hazırlanmış hacim tablolarından hep bu çap kullanılarak yararlanılıyorduk. Yerden 1,30 m. yükseklikten ölçüm yapıyor, dikili ağacın ortasına kadar tırmanma zorunda kalmıyorduk.
Demek ki; ağaç ortada olmasa bile, kütük ölçüsünden yola çıkarak orta çapı bulup, oradan da hacim değerlendirmesi yapabileceğiz.
Bültenlerimizdeki yazılarda; her ağaç türü için geçerli bir de örnek eklemiştik:
Kütük Çapı : 66 cm.
Orta Çap : 66/2= 33 cm.
Göğüs Çapı : 33x 1,6 = 53 cm. > >(1,6= Her ağaç için kullanılan sabit sayıdır.
Orta çapın 1.6 ile çarpılmasıyla Göğüs çapı elde edilir)
Bu ağaç cinsi için hazırlanmış olan ve amenajman planlarının içinde bulunan ağaç hacim tablosundan 53 cm. göğüs çapındaki o ağaç cinsi için ne kadar hacim gösterildiğine bakılacak ve kesinlikle şu bilgi eklenecektir: ”Hacimlendirme 33 cm.lik orta çapa göre yapılmıştır”. O yıllarda genellikle ilkokul mezunu olan muhafaza memurlarına hacim hesaplatmanın da önüne geçmiş oluyorduk. Yeter ki; şu son notu tutanaklarına eklesinler.
Yargıtay’dan gelen yazı, iki satırla hemen yanıtlanabilir; “Bu hacim değerlendirmesinde orta çap zaten vardır” gibi klasik yazışma yapılabilirdi; ama taşrada görev yapan yüzlerce meslektaşımın yılda en az üç beş kere karşılaştığı bir soruna eğilmek ve hemen çözmek gerekirdi. Bizleri memnun eden husus, ormancılık konusunda çok duyarlı olan bir Yargıtay çalışanının bizim yayınları okuyup Orman Mühendisleri Odasına kadar ulaşarak bu sorunun çözüldüğü için teşekkür etmesiydi.
Ben de size teşekkür ediyorum; sizinle hiç ilgisi olmayan ancak benzer konularda karşınıza çıkabilecek böyle bir yazıyı sonuna kadar okuduğunuz için.
Ağaç ve Tomrukların Ölçümünde Kullanılan Çapölçer (Kumpas)
_______________________________________________________________
(1) Erhan Kılıç, Kenan Ok. “Memâlik-i Mahsûrede Olan Ormanların Tanzim ve Tesviyesine Dair Lâyiha-i Mütercemedir İsimli 1840 Tarihli Belgenin Türkiye Ormancılığındaki Rolü”, academia.edu.tr (Erişim: 09 Aralık 2025)
