Doğa Yürüyüşünün Antropolojisi

“İnsan Yürüyerek Hatırlar”

Beden, toprağa her değdiğinde yalnızca bir adım atmaz; zamanı, geçmişi, kadim bilgiyi uyandırır. Çünkü yürümek, insanın dünyayla kurduğu ilk iletişimlerdendir. Sözcükten önce, yazıdan önce, şehirden önce… adım vardı. Yürüyüş, bir eylem değil, bir durumdur. Bir temas halidir. İnsanın kendini dünya içinde konumlandırma biçimidir. Bu temas yalnızca fiziksel değil, kozmolojiktir. İnsanın, yeryüzüyle kurduğu ilişkiyi ilk tanımlama ölçütlerinden birisi yürümekti.

Antropolojik olarak insan, mekânı inşa etmeden önce onu yürüyerek anlamlandırdı. Yer, ancak ayak izleriyle "yer" oldu. Patika, yalnızca bir yol değil; kolektif hafızanın çizgisiydi. Her geçiş bir iz bıraktı, her iz bir anlam üretti.

Mitolojiler bu yüzden yürüyen figürlerle doludur. Tanrılar yürür, bilgeler yürür, kahramanlar yürür, arayıcılar yürür. Yürümek, her kültürde bir geçiş formudur, bilinmeyenden bilinene, sıradan olandan kutsala, dışarıdan içeriye. Bazen ise bunların tersi ama temelde kozmik veya dünyevi tasavvur ortaktır.

Doğa yürüyüşü (veya modern terimlerle hiking/trekking) dediğimiz şey, modern bir etkinlik gibi görünür; ama özünde ilkel bir hafıza çağrısıdır. Bedenin binlerce yıllık yürüyüş kodlarını yeniden aktive etmesidir. Omurga ritmi, nefes temposu, adımın düzeni… bunların her biri bilinçdışı bir ritüel üretir.

Doğada zaman geçirmek, bir kaçış değildir. Bir dönüş biçimidir. İnsan şehirde merkez olur. Doğada ise parça. İnsan, merkez olduğu yerde yabancılaşır; parça olduğu yerde ise ait hisseder. Dağ, bu yüzden çoğu kültürde kutsaldır. Orman, bu yüzden hem ana rahmi hem bilinmezdir. Yol, bu yüzden hem korkutucu hem çağırıcıdır. Yürüyüş, insanın kendi sınırlarını silikleştirir, kişi ile dünya arasındaki çizgi incelir. İç ile dış yer değiştirir.

Modern insan doğa yürüyüşü yaparken doğaya gittiğini sanır. Oysa yaptığı şey, kendi arketipsel hafızasına inmektir. Tüketici kimliğini geride bırakır, izleyici olmayı bırakır. Sahip olan değil, temas eden olur.  Bu anlamda yürüyüş bir spor değildir yalnızca, bir hatırlama biçimidir. Eski bir insanlık pratiğidir. Bir varoluş tavrıdır. Belki de bu yüzden, insan ne kadar modernleşirse modernleşsin, ayağı toprağa değmeden huzur bulamaz. Çünkü insanın hafızası, betonla değil, toprakla yazılmıştır.

“İnsan yürüdüğünde yol almaz; eşiği geçer.”

İnsan yürürken düşünür ve çoğu zaman bilincin düşünmediği şeyi beden hatırlar. Émile Durkheim’in kutsal–profan ayrımı burada anlam kazanır. Gündelik olan ile kutsal olan arasındaki sınır, çoğu kültürde geçiş mekânlarıyla çizilir: yollar, dağ geçitleri, patikalar, eşikler… Yürüyüş, tam da bu sınırda gerçekleşir. Ne tamamen gündeliktir, ne tamamen kutsal. Bir ara hâldir.

Claude Lévi-Strauss’un yapısal düşüncesinde mekân, sadece fiziksel bir alan değil, zihinsel bir organizasyondur. İnsan, dünyayı yürüyerek kategorize eder: iç/dış, güvenli/tehlikeli, tanıdık/yabancı, merkez/çevre… Patika bu yüzden sadece bir yol değildir; bir anlam dizgesidir. Adımlar ise sembolik bir harita üretir.

Bronisław Malinowski’nin ritüel anlayışında pratik eylemler, yalnızca işlevsel değil, varoluşsaldır. İnsan doğada zaman geçirirken alelade  “etkinlik” yapmaz; bir anlam üretimi içinde bulunur. Yürüyüş, bedensel olduğu kadar simgeseldir. Bedenin hareketi, kültürün diline dönüşür. Malinowski'den hareketle doğa yürüyüşü bu yüzden modern bir spor değildir aslında, modern bir isimle anılan kadim bir davranıştır.

David Graeber’in modern toplum eleştirisi burada devreye girer; Modern insan, dünyayı sahip olunacak nesneler bütünü olarak görür. Doğa tüketilir, mekân işlevselleştirilir, "zaman verimlileştirilir". Oysa yürüyüş bu düzeni bozar. Yürüyen insan tüketmez, temas eder. Sahip olmaz, deneyimler. Kontrol etmez, uyumlanır.

Maurice Bloch’un hafıza ve ritüel üzerine düşünceleri, yürüyüşün neden dönüştürücü olduğunu açıklar: Ritüel, bilinçten çok beden üzerinden çalışır. İnsan bazı şeyleri düşünerek değil, yaparak öğrenir. Yürüyüş bu yüzden öğretir. Sessizce, sözcüksüz, öğretisiz öğretir. Adım ritmi, nefes düzeni, beden temposu… Bunlar bilinçaltı bir düzen kurar. 

Dağlar, bu yüzden mitolojide tanrısaldır. Ormanlar bu yüzden hem koruyucu hem korkutucudur. Yollar bu yüzden kader metaforudur. Çünkü insan, doğada yürürken kendini merkeze koyamaz. Merkez çöker. İnsan, kozmosun küçük bir parçasına dönüşür. Tam da bu noktada bir dönüşüm başlar. Tüketici kimlik çözülür. Rol kimliği silikleşir. Toplumsal maske düşer. İnsan, kültürel kabuğundan sıyrılır. Geriye sadece şu kalır; yürüyen bir beden, nefes alan bir varlık, toprakla temas eden bir insan. Modern insan doğa yürüyüşü yaparken doğaya kaçtığını sanır. Oysa yaptığı şey kültürel kimlikten antropolojik kökene dönüştür. Bu yüzden yürüyüş yalnızca rahatlatmaz, dönüştürür. Yalnızca dinlendirmez, yeniden kurar. Yalnızca sessizleştirmez, derinleştirir.

Dolayısıyla yürümek salt bir spor değildir. Bir boş zaman etkinliği veya bir hobi hiç değildir. Yürümek, insanın dünyayla kurduğu en eski felsefedir. İnsan ne kadar modernleşirse modernleşsin, ayağı toprağa değmeden bütünlük hissine ulaşamaz. Çünkü insanın hafızası şehirlerin beton ve demir tırnakları arasında değil, yeryüzünün derin vadileri, akarsuları, dağları, ormanları ve türlü varlıklarıyla arasında yazılmıştır.

Kaynaklar

Émile Durkheim, Dinsel Yaşamın İlkel Biçimleri, Dost Kitabevi.

Claude Lévi-Strauss, Yapısal Antropoloji, İmge Kitabevi.

Bronislaw Malinowski, Argonauts of the Western Pacific.

Bronislaw Malinowski, Magic, Science and Religion and Other Essays.

Maurice Bloch, Ritual, History and Power: Selected Papers in Anthropology.

Graeber, D. & Wengrow, D., Her Şeyin Şafağı, Epsilon Yayınevi.

Mircea Eliade, Kutsal ve Kutsal-Dışı, Alfa Yayınevi.