DENİZ MİLLÎ PARKLARI
Yalçın ANIL
Okuyacağınız bu yazı; telif ya da çeviri değil, yeni öğrendiğim bir konunun ayrıntılarını sizlere aktaran bir derlemedir. Oksijen Gazetesinin 23 Ekim 2026 sayısının “Sürdürülebilir Yaşam” ekindeki bir yazı (1) beni etkiledi, bilmediğim yeni şeyleri çok güzel bir anlatımdan öğrendim. Yazar Sayın Prof. Dr Utku PERKTAŞ’ın hoş göreceğini umarak onun satırlarıyla giriş yapacağım. “COP 31’e giderken Türkiye’nin Sınavı” başlıklı bu yazının hemen ilk satırlarını size aynen aktarıp konuya yaklaşmanızı sağlayacağım:
<< Türkiye COP 31’e yalnızca büyük bir iklim konferansına ev sahipliği yapacak bir ülke olarak hazırlanmıyor. Aynı zamanda kendi çevre politikalarının ne kadar inandırıcı olduğunu da göstermek zorunda. Fethiye-Kaş ve Kuzey Ege’de ilan edilen Türkiye’nin ilk iki deniz milli parkı açısından önemli bir başlangıç olabilir. Ama bu gelişme aynı zamanda çok basit bir soruyu önümüze getiriyor. Bir denizi korumak, harita üzerinde çevresine bir sınır çizmekle mi başlar yoksa o sorun içinde yaşayanları anlayıp gözetmekle mi?
16 Ağustos 2026’da duyurulan Fethiye-Kaş Deniz Milli Parkı ile Kuzey Ege Deniz Milli Parkı toplam yaklaşık 2,34 milyon hektarlık deniz alanını kapsıyor. Tarım ve Orman Bakanlığı bu alanları Türkiye’nin ilk deniz milli parkları olarak tanımlıyor. Böylece deniz koruma politikası Türkiye’de ilk kez açıkça ‘milli park’ adı altında böylesine geniş bir ölçeğe taşınmış oldu. Bu hiç kuşkusuz önemli bir eşik. Ama korunan alanların tarihinden bildiğimiz temel bir gerçek var. Bir yerin adını değiştirmek, oradaki hayatın seyrini kendiliğinden değiştirmiyor… Korumanın başarısını yalnızca alanın büyüklüğü belirlemiyor. Balıkçılığın gerçekten sınırlandırılması, kuralların uygulanması, korunan alanın yeterince eski ve geniş olması ve çevresindeki ekosistemlerle bağlantısını sürdürebilmesi gibi özellikler bir araya geldiğinde biyolojik sorunlar da belirginleşiyor. Buna karşılık personel, bütçe, teknik kapasite ve izleme altyapısındaki eksiklikler, kâğıt üzerinde son derece iyi tasarlanmış bir koruma alanını bile işlevsiz bırakabiliyor. >>
Meslek bağlantısı ya da merak nedeniyle bilgilerinizi genişletmek istiyorsanız bu yazının tamamını okumalısınız.
Ben, okuduktan sonra öylesine tatlı bir heyecana kapıldım ki; sanki yaşım deniz dalışlarına çok uygun, deniz parkı da hemen yakınımda, bastonumu kıyıda bırakıp denize dalacakmışım gibi geldi bana. Deniz çayırlarının arasında adını bilmediğim küçük balıkları izliyor, denizanalarından (medusa) yakıcı kamçılar yiyor, arada bir de ızgara olabilecek boyutta olgun ve dolgun balıklar var mı diye düşünüyorum. Son düşüncemi hiç beğenmedim, çok ayıp. Karadaki milli parktan nasıl hiç bir şey alıp gidemezsen, buradaki de öyle olmalı, olacak da…
Dünyada nasıl oluyordu bu işler, halk nasıl yararlanıyor bu güzellikten. Hemen bilgisayara oturdum ve GEMİNİ’ ye başvurdum.
Deniz Milli Parklarının dünyadaki kullanımı nasıl oluyor? Bizde de ayrılan deniz parçalarını nasıl gezip izleyebiliriz? Araç gereç gerekli mi deniz altını görmek için? Genel bir bilgi verir misiniz...İçerikli bir soru yönelttim.
Geminiye göre;
Deniz Milli Parklarına “Deniz Koruma Alanları” da deniliyormuş. Karasal milli parklar gibi su altındaki doğal yaşamı, ekosistemi ve tarihi kalıntıları korumak amacıyla oluşturulan özel deniz sahalarıymış bunlar.
Dünyadaki ve Türkiye'deki uygulamaları, bu alanları gezme yöntemlerini ve gerekli ekipmanları üç ana başlıkta inceleyebiliriz diye söze başladı :
<< 1. Deniz Milli Parklarının Dünyadaki ve Türkiye'deki Kullanımı
Dünyada (örneğin Avustralya’daki Büyük Set Resifi veya Galápagos) deniz parkları bölgeleme (zoning) sistemi ile yönetilir:
- Tam Koruma Bölgeleri (Çekirdek Bölge): İnsan faaliyetlerine kapalıdır; yalnızca bilimsel araştırmalara izin verilir.
- Sürdürülebilir Kullanım Bölgeleri: Kontrollü turizm, gözlem, tüplü/şnorkelli dalış, amfibi araç turları ve izin verilen yöntemlerle amatör balıkçılığa açıktır.
- Gözetim ve Koruma: Bölgede deniz devriyeleri bulunur; motor gürültüsü, demirleme (çapa atma) yasakları ve atık kontrolü sıkı bir şekilde uygulanır.
Türkiye'deki Durum:Türkiye'de koruma altındaki deniz alanları uzun yıllar Özel Çevre Koruma Bölgeleri (Gökova, Foça, Kaş-Kekova gibi) ve tarihi sit/batık sahaları (Çanakkale Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı) üzerinden yönetilmiştir. Son dönemde ilan edilen yeni Deniz Milli Parkları (örneğin Fethiye-Kaş ve Kuzey Ege hatları) ile bu alanlardaki su altı biyolojik çeşitliliğinin koruma vizyonu daha üst bir seviyeye taşınmıştır.
- Ayrılan Deniz Parçalarını Nasıl Gezebilir ve İzleyebiliriz?
Bu alanları deneyimlemek için yüzücü veya profesyonel dalgıç olmanıza gerek yoktur; farklı ilgi ve beceri seviyelerine uygun birçok yöntem mevcuttur:
- Cam Tabanlı Tekne Turları:
- Hiç ıslanmadan deniz altını izlemenin en kolay yoludur. Teknenin tabanındaki şeffaf paneller veya cam alt kamaralar sayesinde mercanları, balık sürülerini ve sığ batıkları görebilirsiniz.
- Rehberli Şnorkel Turları:
- Yüzme bilen herkes için uygundur. Kıyıdan veya tekneden açılarak suyun hemen altındaki yaşamı yüzeyden izleyebilirsiniz.
- Tüplü Dalış
- Deneyimliler için: Lisanslı dalıcılar, belirlenmiş dalış noktalarında (dive sites) rehber eşliğinde derinlikleri keşfedebilir.
- İlk Kez Deneyecekler İçin (Discovery/Tanıtım Dalışı): Sertifikanız olmasa bile yetkili dalış merkezleri aracılığıyla bir eğitmen birebir eşliğinde 3-5 metre derinliğe kadar güvenlik içinde dalış yapabilirsiniz.
- Deniz Kayakları (Kano)
- Sessiz ve doğaya zarar vermeyen bu araçlarla (özellikle şeffaf tabanlı kanolarla) koruma altındaki koyları su üstünden gezerken altınızdaki canlılığı izleyebilirsiniz.
- Deniz Altını Görmek İçin Ekipman Gerekli mi?
Göreceğiniz derinliğe ve yönteminize göre değişen bazı araç-gereçler gereklidir:
|
Yöntem | Gerekli Ekipman | Açıklama |
| Cam Tabanlı Tekne | Kişisel ekipman gerekmez. | Yalnızca tur biletiniz yeterlidir. |
| Yüzeyden İzleme (Sığ Su) | Maske (Deniz gözlüğü) & Şnorkel | Suyun kırılmasını engelleyerek berrak görüş sağlar. |
| Serbest Yüzme / Şnorkel | Maske, Şnorkel, Palet, (İsteğe bağlı) Can Yeleği | Palet akıntıda rahat hareket etmenizi sağlar; can yeleği veya batmaz şamandıra ise efor sarf etmeden su üstünde kalmanıza yardımcı olur. |
| Tüplü Dalış | Tam Dalış Takımı (Tüp, BCD, Regülatör, Islak Elbise) | Ekipman satın almanız gerekmez; yetkili dalış merkezleri tüm bu donanımı sağlar. |
Küçük Bir İpucu: Eğer denizkestanelerinden veya kayalıklardan çekiniyorsanız, şnorkel yaparken deniz ayakkabısı veya hafif bir neopren patik kullanmak konforunuzu artıracaktır.
Ziyaret Ederken Dikkat Edilmesi Gereken Temel Kurallar
- Güneş Kremi Seçimi: Birçok deniz parkında geleneksel güneş kremleri (oksibenzon içerenler) mercanlara ve deniz canlılarına zarar verdiği için yasaktır. Reef-safe (resif dostu, mineral bazlı) güneş kremleri tercih edilmelidir.
- Dokunmama ve Toplamama İlkesi: Su altındaki hiçbir canlıya, mercana veya deniz kabuğuna dokunulmamalı ve dışarı çıkarılmamalıdır.
- Atık ve Gürültü: Tekne turlarında çöplerin denize atılmaması ve motor/müzik gürültüsünün canlıları rahatsız etmeyecek seviyede tutulması esastır.
Türkiye'de veya yurt dışında belirli bir bölgedeki (örneğin Kaş, Kekova veya Gelibolu) deniz parkını ziyaret etmeyi planlıyorsanız, o bölgeye özel dalış/gezi noktaları ve ulaşım imkânları hakkında da detaylı bilgi verebilirim. >>
Şu; hemen yukarıdaki geleneksel güneş kremi çeşitlerini ben yeni öğrendim. Hemen hiç kullanmamıştım bu yaşıma dek. Demek ki; ben geleneksel kremlerin oksibenzon içerdiğini biliyor, balıklara zarar gelmesin diye kullanmıyormuşum.
Yazının başında da söz açtığım gibi, tamamı bir derleme olan bu bilgileri aşağıda gösterdiğim kaynaklardan aldım. Benim yaptığım; bu bilgileri birleştirip okuyucuya sunmak oldu.
Bu derlemenin ilk kıvılcımını gazetedeki yazısıyla atan Sayın Prof. Dr. Utku PERKTAŞ’a, bulutların üstünde sandığım GEMİNİ’ye, bu bilgileri size aktarmamda aracı oldukları için teşekkür ederim.
Kaynaklar
- Prof. Dr. Utku PERKTAŞ, “COP 31’e Giderken Türkiye’nin
Sınavı” Oksijen Gazetesi 23 Ekim 2026 Sürdürülebilir Yaşam
Eki, Sayfa:13.
- GEMİNİ ( Yapay Zekâ / Erişim 27 Ekim 2026 /
